(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.130. అధ్యాయః 130
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠింప్రతి రాజ్ఞా బ్రహ్మస్వవర్జం ఆపది ప్రజాపీడనేనాపి కోశవృద్ధేరవశ్యం కర్తవ్యత్వోక్తిః॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-130-0x(5709)(69902)
త్రైః ప్రహీయమాణస్య బహ్వమిత్రస్య కా గతిః।
-- సంక్షీణకోశస్య బలహీనస్య భారత॥ 12-130-1(69903)
--మాత్యసహాయస్య శ్రుతమంత్రస్య సర్వతః।
జ్యాత్ప్రచ్యవమానస్య గతిమన్యామపశ్యతః॥ 12-130-2(69904)
పరచక్రాభియాతస్య పరరాష్ట్రాణి మృద్గతః।
విగ్రహే వర్తమానస్య దుర్బలస్య బలీయసా॥ 12-130-3(69905)
అసంవిహితరాష్ట్రస్య దేశకాలావజానతః।
అప్రాప్యం చ భవేత్సాంత్వం భేదో వాఽప్యతిపీడనాత్। 12-130-4(69906)
జీవితం త్వర్థహేతోర్వా తత్ర కిం సుకృతం భవేత్॥ 12-130-5(69907)
భీష్మ ఉవాచ।
గుహ్యాం మా ధర్మమప్రాక్షీరతీవ భరతర్షభ। 12-130-6x(5710)
ప్రవక్తుం నోత్సహే పృష్టో ధర్మమేతం యుధిష్ఠిర॥
ధర్మో హ్యణీయాన్వచనాద్వుద్ధేశ్చ భరతర్షభ।
శ్రుత్వౌపంయం సదాచారైః సాధుర్భవతి స క్వచిత్॥ 12-130-6(69908)
కర్మణా బుద్ధిపూర్వేణ భవత్యాఢ్యే న వా పునః।
తాదృశోఽయమనుప్రశ్నస్తద్ధ్యాయస్వ స్వయా ధియా॥ 12-130-7(69909)
ఉపాయం ధర్మబహులం యాత్రార్థం శృణు భారత।
నాహమేతాదృశే ధర్మే బుభూషే ధర్మకారణాత్॥ 12-130-8(69910)
దుఃఖాదాన ఇహ హ్యేష స్యాత్తు పశ్చాత్క్షమో మమ।
అభిగంయ మతీనాం హి సర్వాసామేవ నిశ్చయం॥ 12-130-9(69911)
యథాయథా హి పురుషో నిత్యం శాస్త్రమవేక్షతే।
తథాతథా విజానాతి విజ్ఞానం చాస్య రోచతే॥ 12-130-10(69912)
అవిజ్ఞానాదయోగో హి పురుషస్యోపజాయతే।
విజ్ఞానాదపి యోగశ్చ యోగో భూతికరః పరః॥ 12-130-11(69913)
అశంకమానో వచనమనసూయురిదం శృణు।
రాజ్ఞః కోశక్షయాదేవ జాయతే బలసంక్షయః॥ 12-130-12(69914)
కోశం సంజనయేద్రాజా నిత్యమేభ్యో యథాబలం।
కాలం ప్రాప్యానుగృహ్ణీయాదేష ధర్మోఽత్ర సాంప్రతం॥ 12-130-13(69915)
ఉపాయధర్మం ప్రాప్యైనం పూర్వైరాచరితం జనైః।
అన్యో ధర్మః సమర్థానామాపత్స్వల్పశ్చ భారత॥ 12-130-14(69916)
ప్రకార్యం ప్రోచ్యతే ధర్మో వృత్తిర్ధర్మే గరీయసీ।
ధర్మం ప్రాప్య యథాన్యాయం న బలీయాన్నిషీదతి॥ 12-130-15(69917)
యస్మాద్ధర్మస్యోపచితిరేకాంతేన న విద్యతే।
తస్మాదాపద్యధర్మోఽపి శ్రూయతే ధర్మలక్షణః॥ 12-130-16(69918)
అధర్మో జాయతే తస్మిన్నితి వై కవయో విదుః।
అనంతరం క్షత్రియస్య తత్ర కిం విచికిత్స్యతే॥ 12-130-17(69919)
యథాస్య ధర్మో న గ్లాయేన్నేయాచ్ఛత్రువశం యథా।
తత్కర్తవ్యమిహేత్యాహుర్నాత్మానమవసాదయేత్॥ 12-130-18(69920)
సర్వాత్మనైవ ధర్మస్య న పరస్య న చాత్మనః।
సర్వోపాయైరుజ్జిహీర్షేదాత్మానమితి నిశ్చయః॥ 12-130-19(69921)
తత్ర ధర్మవిదస్తాత నిశ్చయో ధర్మనైపుణైః।
ఉద్యమం జీవనం క్షాత్రే బాహువీర్యాదితి శ్రుతిః॥ 12-130-20(69922)
క్షత్రియో వృత్తిసంరోధే కస్య నాదాతుమర్హతి।
అన్యత్ర తాపసస్వాచ్చ శ్రోత్రియస్వాచ్చ భారత॥ 12-130-21(69923)
యథా వై బ్రాహ్మణః సీదన్నయాజ్యమపి యాజయేత్।
అభోజ్యమపి చాశ్నీయాత్తత్రేదం నాత్ర సంశయః॥ 12-130-22(69924)
పీడితస్య కిమద్వారముత్పథేనార్దితస్య చ।
అద్వారతః ప్రద్రవతి యథా భవతి పీడితః॥ 12-130-23(69925)
తస్య కోశబలగ్లాన్యాం సర్వలోకపరాభవః।
భైక్షచర్యా న విహితా న చ విట్శూద్రజీవికా॥ 12-130-24(69926)
స్వధర్మానంతరావృత్తిర్యాఽన్యామనుపజీవతః।
జహతః ప్రథమం కల్పమనుకల్పేన జీవనం॥ 12-130-25(69927)
ఆపద్గతేన ధర్మాణామన్యాయేనోపజీవనం।
అపి హ్యేతద్బ్రాహ్మణేషు దృష్టం వృత్తిపరిక్షయే॥ 12-130-26(69928)
క్షత్రియే సంశయః కస్మాదిత్యేత్నిశ్చితం సదా।
ఆదదీత విశిష్టేభ్యో నావసీదేత్కథంచన॥ 12-130-27(69929)
ఆర్తానాం రక్షితారం చ ప్రజానాం క్షత్రియం విదుః।
తస్మాత్సంరక్షతా కార్యమాదానం క్షత్రబంధునా॥ 12-130-28(69930)
అన్యత్రాపి విహింసాయా వృత్తిర్నేహాస్తి కస్యచిత్।
అప్యరణ్యసముత్థస్య ఏకస్య చరతో మునేః॥ 12-130-29(69931)
న శంఖలిఖితాం వృత్తిం శక్యమాస్థాయ జీవితుం।
విశేషతః కురుశ్రేష్ఠ ప్రజాపాలనమీప్సతా॥ 12-130-30(69932)
పరస్పరాభిహరణం రాజ్ఞా రాష్ట్రేణ చాపది।
నిత్యమేవ హి కర్తవ్యమేష ధర్మః సనాతనః॥ 12-130-31(69933)
రాజా రాష్ట్రం యథాపత్సు ద్రవ్యౌధైః పరిరక్షతి।
రాష్ట్రేణ రాజా వ్యసనే పరిరక్ష్యస్తథా భవేత్॥ 12-130-32(69934)
కోశం దణ్·డం బలం మిత్రం యదన్యదపి సంచితం।
న కుర్వీతాంతరం రాష్ట్రే రాజా పరిగతః క్షుధా॥ 12-130-33(69935)
బీజం భక్తేన సంపాద్యమితి ధర్మవిదో విదుః।
అత్రైతచ్ఛంబరస్యాహుర్మహామాయస్య దర్శనం॥ 12-130-34(69936)
ధిక్తస్య జీవితం రాజ్ఞో రాష్ట్రం యస్యావసీదతి।
అవృత్త్యాన్యమనుష్యోఽపి యో వైదేశిక ఇత్యపి॥ 12-130-35(69937)
రాజ్ఞః కోశబలం మూలం కోశమూలం పునర్బలం।
తన్మూలం సర్వధర్మాణాం ధర్మమూలాః పునః ప్రజాః॥ 12-130-36(69938)
నాన్యానపీడయిత్వేహ కోశః శక్యః కుతో బలం।
తదర్థం పీడయిత్వా చ న దోషం ప్రాప్నుమర్హతి॥ 12-130-37(69939)
అకార్యమపి కార్యార్థం క్రియతే యజ్ఞకర్మసు।
ఏతస్మిన్కారణే రాజా న దోషం ప్రాప్నుమర్హతి॥ 12-130-38(69940)
అర్థార్థమన్యద్భవతి విపరీతమథాపరం।
అనర్థార్థమథాప్యన్యత్తత్సర్వం హ్యర్థకారణం।
ఏవం బుద్ధ్యా సంప్రపశ్యేన్మేధావీ కార్యనిశ్చయం॥ 12-130-39(69941)
యజ్ఞార్థమన్యద్భవతి యజ్ఞోఽన్యార్థస్తథాః పరః।
యజ్ఞస్వార్థార్థమేవాన్యత్తత్సర్వం యజ్ఞసాధకం॥ 12-130-40(69942)
ఉపమామత్ర వక్ష్యామి ధర్మతత్త్వప్రకాశినీం॥ 12-130-41(69943)
యూపం ఛిందంతి యజ్ఞార్థం తత్ర యే పరిపంథిః।
ద్రుమాః కేచన సామంతా ధ్రువం ఛిందంతి తానపి॥ 12-130-42(69944)
తే చాపి నిపతంతోఽన్యాన్నిఘ్నంత్యపి వనస్పతీన్।
ఏవం కోశస్య మహతో యే నరాః పరిపంథినః।
తానహత్వా న పశ్యామి సిద్ధిమత్ర పరంతప॥ 12-130-43(69945)
ధనేన జయతే లోకమిమం చాముం చ భారత।
సత్యం చ ధర్మవచనం యథా నాస్త్యధనస్తథా॥ 12-130-44(69946)
సర్వోపాయైరాదదీత ధనం యజ్ఞప్రయోజనం।
న తుల్యదోషః స్యాదేవం కార్యాకార్యేషు భారత॥ 12-130-45(69947)
నోభౌ సభవతో రాజన్కథంచిదపి భారత।
న హ్యరణ్యేషు పశ్యామి ధనవృద్ధానహం క్వచిత్॥ 12-130-46(69948)
యదిదం దృశ్యతే విత్తం పృథివ్యామిహ కించన।
మమేదం స్యాన్మమేదం స్యాదిత్యేవం మన్యతే జనః॥ 12-130-47(69949)
న చ రాజ్ఞః సమో ధర్మః కశ్చిదస్తి కథంచన।
ధర్మః సంశబ్దితో రాజ్ఞామాపదర్థస్తతోఽన్యథా॥ 12-130-48(69950)
జ్ఞానేన కర్మణా చాన్యే తపంత్యన్యే తపస్వినః।
బుద్ధ్యా దాక్ష్యేణ చైవాన్యే చిన్వంతి ధనసంచయాన్॥ 12-130-49(69951)
అధనం దుర్బలం ప్రాహుర్ధనేన బలవాన్భవేత్।
సర్వం బలవతః ప్రాప్యం సర్వం తరతి కోశవాన్॥ 12-130-50(69952)
కోశో ధర్మశ్చ కామశ్చ పరలోకస్తథా హ్యయం।
తం ధర్మేణ విలిప్సేత నాధర్మేణ కదాచన॥ ॥ 12-130-51(69953)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శతసాహస్త్రికాయాం సంహితాయాం వైయాసిక్యాం శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి త్రింశదధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 130॥
సమాప్తం చ రాజధర్మపర్వ ॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-130-2 సర్వతః సర్వైః॥ 12-130-3 పరస్య చక్రం రాష్ట్రం ప్రత్యభియాతస్య। బలీయసా సార్ధం॥ 12-130-4 అసంవిహితమసంయగ్రక్షితం రాష్ట్రం యేన తస్య। అతిపీడనాత్ పరకీయామాత్యాదీనాం భేదోఽప్యప్రాప్యః॥ 12-130-5 మా మామప్రాక్షీః పృష్టవానసి। గుహ్యం ధర్మజ మా ప్రాక్షీరతీవ భరతర్షభ। అపృష్టో నోత్సంహే వక్తుం ధర్మమేతం యుధిష్ఠిరేతి ఝ. పాఠః॥ 12-130-6 వచనాచ్ఛాస్త్రాత్॥ 12-130-8 యాత్రార్థం రాజ్ఞాం వ్యవహారనిర్వాహార్థం। బుభూషే ప్రాప్తుమిచ్ఛామి॥ 12-130-9 ఏష ఉపాయో దుఃఖాదానః అజానాం దుఃఖేనాఽఽదీయతేంగీక్రియతే॥ 12-130-11 అయోగ ఉపాయాభావః॥ 12-130-13 అనుగృహ్ణీయాత్ ప్రాక్కర్షితాః ప్రజా ఇతి శేషః॥ 12-130-14 ఉపాయధర్మముపధర్మం। అముఖ్యధర్మమితియావత్॥ 12-130-17 అనంతరం ఆపన్నివృత్త్యుత్తరం తత్ర పూర్వోక్తాధర్మే కిం విచికిత్స్యతే ప్రాయశ్చిత్తాదికం కరాగ్రహణాదికం చ విధీయతే దోషపరిహారార్థమిత్యర్థః॥ 12-130-19 ధర్మస్యేతి కర్మణిషష్ఠీ। పరస్య ధర్మం నోజ్జిహీ ర్షేత్రాప్యాత్మనో ధర్మముజ్జిహీర్షేదపి తు ఆత్మాన మేవ ఉజ్జిహీర్షేత్। స్వపరధర్మలోపేఽప్యాత్మానమేవోద్ధర్తుమిచ్ఛేదిత్యర్థః॥ 12-130-30 శంఖేలలాటాస్థ్ని ఛిఖితాం వృత్తిం। దిష్టమాత్రాలంబినా రాజ్ఞ జీవితం న శక్యం॥ 12-130-33 అంతరం దూరతః॥ 12-130-34 బీజభక్తేన సంపాదితం చేదగ్రే భక్తదౌర్వల్యం యథాభవతి ఏవమత్యధే రాజా ప్రజాభిర్న రక్షితో నశ్యతి। నష్టే చ తస్మిన్సర్వాః ప్రజా అపి నశ్యంతీత్యర్థః। ఏతత్పూర్వార్ధోక్తం దర్శనం శాస్త్రం॥ 12-130-35 అవృత్త్యా జీవికాయా అభావేన యస్య రాష్ట్రం అవసీదతి యో వా అమనుష్యః యో వా వైదేశికో దేశాంతరోపజీవీ తస్య రాజ్ఞో జీవీతం ధిక్॥ 12-130-36 రాజ్ఞో మూలం కోశో బలం చ। కోశో బలస్య మూల తద్బలం ధర్మాణాం మూలం। అతః సర్వస్య మూలభూతం కోశం వర్ధయేత్॥ 12-130-39 అన్యత్ ఆపది ప్రజాపీడనమప్యర్థార్థం భవతి। అ అపీడనం విపరీతం అనర్థార్థం భవతి। యదప్యన్యత్ అనర్థార్థం అర్థాభావార్థం కుంజరపాలాది భవతి తదేవేహార్థస్య కారణం ఉత్పాదకం భవతి॥ 12-130-40 యథా పశ్వాదికం యజ్ఞార్థం యజ్ఞశ్చ చిత్తసంస్కారార్థః। పశ్వాదికం యజ్ఞః సంస్కారశ్చేతి త్రయం అర్థార్థం మోక్షార్థం భవతి। ఏవం దణ్·డః కోశార్థం కోశో బలార్థం బలం శత్రుపరాభవార్థం। కోశో బలం జయశ్చేతి త్రయం రాష్ట్రపుష్ట్యర్థమితి భావః॥ 12-130-42 సామంతాః ప్రతిపక్షభూతాః॥ 12-130-44 యథా నాస్త్యధనస్తథేతి జీవన్మృతత్వమధనస్యోక్తం॥ 12-130-45 కార్యాకార్యేషు విహితనిషిద్ధేషు ఆపది ప్రజాపీడనం విహితం తదేవానాపది నిషిద్ధం। తథాభూతేష్వర్థేషు తుల్యదోషో న స్యాద్దేశకాలానుసారేణ కార్యమప్యకార్యం భవత్యకార్యమపి కార్యం భవతి తత్ర విపరీతం న ప్రతిపద్యేతేతి భావః॥ 12-130-46 ఉభౌ ధనసంగ్రహత్యాగావేకస్మిన్పురుషే న సంభవతః॥ 12-130-47 అన్యేషు త్యాగార్థసంభవమాహ యదిదమితి॥ 12-130-48 న చ రాజ్యసమో ధర్మ ఇతి ఝ. పాఠః। అనాపద్యేవ రాజ్ఞో బహుకరాదానం పాపమూలమాపది తు న తత్తథా భవతీత్యర్థః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.